Chuã biïn:
TRÊÌN BAÅCH ÀÙÇNG
Biïn soaån:
ÀINH VÙN LIÏN
Hoåa sô:
LÏ TÛÚÂNG THANH

LÒCH SÖÛ VIEÄT NAM BAÈNG TRANH
TAÄP 28

HOÀ QUYÙ LY
VÒ VUA NHIEÀU CAÛI CAÙCH

NHAØ XUAÁT BAÛN TREÛ
THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH

Hình vẽ do phòng vẽ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” thực hiện
Họa sĩ thể hiện: LÊ TƯỜNG THANH
Đồ họa vi tính: CHU CHI MỴ
Biên tập hình ảnh: LÊ TƯỜNG THANH

2

LỜI GIỚI THIỆU

Công trình Lịch sử Việt Nam bằng tranh ra đời nhằm mục
đích giới thiệu lịch sử nước nhà một cách ngắn gọn, sinh động,
có hệ thống qua những truyện kể súc tích và bằng những tranh
vẽ minh họa.
Bộ sách tranh nhiều tập này cố gắng phản ánh con người và lịch
sử Việt Nam theo đúng tiến trình lịch sử với không gian, văn hóa,
y phục, tính cách phù hợp với từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử.
Bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh dự kiến sẽ thực hiện xuyên
suốt từ người cổ Việt Nam của các thời đại đồ đá, đồ đồng đến thời
Hùng Vương dựng nước; trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc đến
thời kỳ độc lập tự chủ của Ngô, Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê, Nguyễn
và cuối cùng là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ
vừa qua.
Bộ sách chia thành nhiều tập, mỗi tập viết về một thời kỳ hay
một nhân vật, một vấn đề tiêu biểu của thời kỳ đó. Mỗi tập có cấu
trúc độc lập riêng nhưng hài hòa trong một tổng thể chung là Lịch
sử Việt Nam. Trong quá trình biên soạn, các tác giả còn chú ý thể
hiện các đặc điểm văn hóa, lễ hội, phong tục tập quán tiêu biểu của
từng thời kỳ lịch sử.
3

Công trình này là nỗ lực chung của các họa sĩ, các cán bộ nghiên
cứu của Viện Khoa học Xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh và Nhà
xuất bản Trẻ - Thành phố Hồ Chí Minh.
Đây là bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh đầu tiên của nước ta
được thể hiện với mục đích và yêu cầu trên, nên trong quá trình
biên soạn chắc không tránh khỏi những sơ xuất. Ban biên soạn và
Nhà xuất bản Trẻ mong được sự góp ý của bạn đọc gần xa.
Thành phố Hồ Chí Minh
Trần Bạch Đằng

4

Hồ Quý Ly sinh năm 1336 tại làng Bào Đột (xã Quỳnh Lâm, huyện
Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An). Quê gốc của Hồ Quý Ly là ở Chiết Giang
(Trung Quốc). Ông nội Hồ Quý Ly là Hồ Liêm làm con nuôi của quan
Tuyên úy Lê Huấn ở làng Đại Lại (xã Hà Đông, huyện Hà Trung, tỉnh
Thanh Hóa) nên Hồ Quý Ly còn mang họ Lê.

5

Hồ Quý Ly có hai người cô ruột đều là hoàng
phi của vua Trần Minh Tông. Một bà là Minh Từ
hoàng phi sinh ra vua Hiến Tông và Nghệ Tông.
Một bà là Đôn Từ hoàng phi sinh ra vua Duệ Tông.

6

Từ khi vua Trần Minh Tông băng hà, triều Trần lâm vào suy
thoái. Vua Trần Dụ Tông ham chơi, ít lo việc nước. Trong triều, gian
thần lộng hành. Ngoài nội, dân chúng cực khổ, lại chịu nhiều thiên tai.

7

Nước Đại Việt suy yếu, Chiêm
Thành liên tục đem quân cướp phá.
Có năm, Chiêm Thành đánh phá đến
tận kinh thành Thăng Long.

8

Năm 1370, Hồ Quý Ly được vua Trần Hạo phong chức Trưởng cục
Chi hậu - võ quan chỉ huy quân Cận vệ. Năm 1371, vua Nghệ Tông
phong cho Hồ Quý Ly chức Khu mật viện đại sứ* và gả em gái là công
chúa Huy Ninh cho.
___________
* Chức quan đứng đầu Khu mật viện, có quyền bàn
bạc công việc của triều đình.

9

Năm 1372, vua Trần Phủ lại ban cho Hồ Quý Ly chức Thái úy,
đứng đầu võ ban, có quyền chỉ huy quân đội cả nước.

10

Cuối năm 1376, vua Trần Kính đem quân đi đánh Chiêm Thành.
Hồ Quý Ly chỉ huy đạo hậu quân đi sau tiếp viện. Trúng kế phục binh
của Chiêm Thành, vua Trần Kính tử trận. Biết tin, Hồ Quý Ly bỏ mặc
quân sĩ mà quay về triều.

11

Tháng hai năm 1379, vua Trần Hiện thăng chức cho Hồ Quý Ly
làm Tiểu tư không, Hàn Á khu mật đại sứ. Năm 1380, sau khi đánh
thắng đạo thủy quân Chiêm Thành do Chế Bồng Nga chỉ huy, Hồ Quý
Ly được thăng chức Nguyên nhung hành, Hải Tây* đô thống chế.
__________

* Hải Tây là vùng đất chạy suốt từ Thanh Hóa trở vào đến
Thừa Thiên-Huế.

12

Tháng ba năm Đinh Mão (1387), thượng hoàng Trần Nghệ Tông
phong cho Hồ Quý Ly chức Đồng bình chương sự (tương đương chức
tể tướng). Lại ban cho một thanh gươm và một lá cờ ghi tám chữ “Văn
võ toàn tài, quân thần đồng đức” (văn võ song toàn, vua tôi một dạ).
Từ đây, Hồ Quý Ly bắt đầu chi phối triều đình.

13

Thấy Hồ Quý Ly lộng quyền, vua Trần Hiện muốn tìm cách giết đi.
Vua Trần Hiện nhờ Thái úy Trần Ngạc giúp sức.

14

Biết tin, Hồ Quý Ly bí mật tâu với Thượng hoàng Nghệ Tông:
“Người ta nói bán cháu nuôi con chứ chưa thấy ai bán con nuôi cháu”*.
Nghệ Tông nghe lời, giáng vua Trần Hiện và buộc phải thắt cổ chết.
__________________

(*) Chỉ việc Nghệ Tông lập cháu là Trần Hiện làm vua mà không lập con
mình.

15

Tháng Chạp năm Mậu Thìn (1389), con út của Thượng hoàng Trần
Nghệ Tông là Trần Ngung lên ngôi. Vua Trần Ngung mới mười một
tuổi nên việc nước vẫn do Thượng hoàng Trần Nghệ Tông và Hồ Quý
Ly lo liệu. Năm sau, Hồ Quý Ly đưa con gái lớn là Thánh Ngâu vào
cung làm hoàng hậu.

16

Thấy Hồ Quý Ly phong
cho người thân những chức
vụ quan trọng, Thượng hoàng
Nghệ Tông bèn ban cho bốn
bức tranh “tứ phụ*” với ý nhắc
nhở Hồ Quý Ly nên hết lòng
giúp vua Trần Hiện trị nước.
* Bốn bức tranh vẽ chân dung bốn đại thần hết lòng giúp vua trẻ tuổi giữ
nước. Đó là Chu Công, Hoắc Quang, Gia Cát Lượng và Tô Hiến Thành

17

Cuối đời, Thượng hoàng
Trần Nghệ Tông gọi Hồ Quý
Ly vào cung, nói Hồ Quý Ly
giúp được vua Trần Ngung trị
nước thì giúp, nếu không thì cứ
phế vua mà tự mình lên ngôi.
Hồ Quý Ly sụp lậy, khóc mà
thề rằng sẽ hết lòng giúp đỡ vua
Trần Ngung chứ không nghĩ
đến chuyện tiếm ngôi.

18

Tháng Chạp năm Giáp Tuất (1394),
Thượng hoàng Nghệ Tông băng hà. Hồ Quý
Ly tự xưng Phụ chính Cai giáo hoàng đế
(vừa giúp vua trị nước vừa dạy vua trị nước).
Lúc bấy giờ, mọi việc trong triều đều do Hồ
Quý Ly quyết định.

19

Hồ Quý Ly là người có nhiều
cải cách lớn. Ông đề cao giá trị
của chữ Nôm. Tháng tư năm Ất
Hợi (1395), Quý Ly dịch thiên
“Vô Dật”
trong kinh Thư ra chữ Nôm
để dạy vua học. Tháng mười
một năm Bính Tý (1396), ông
cho làm sách “Quốc ngữ thi
nghĩa” (giải thích Kinh thi bằng
chữ Nôm).

20

Lúc này, ở phương Bắc, nhà Minh liên tục đòi Đại Việt phải cống
nộp binh lương… Ở phương Nam, quân Chiêm Thành không ngừng
quấy phá. Trong nước, dù đã nhiều lần tăng thuế nhưng quốc khố nhà
Trần vẫn trống rỗng.

21

Tháng tư năm Bính Tý (1396), Hồ Quý Ly cho phát hành tiền giấy,
gọi là tiền Thông Bảo hội sao. Tờ 10 đồng vẽ hình rồng, 30 đồng vẽ
sóng, 1 tiền vẽ mây, 2 tiền vẽ rùa, 3 tiền vẽ lân, 5 tiền vẽ phượng, 1
quan vẽ rồng. Đây là lần đầu tiên tiền giấy có mặt ở nước ta.

22

Mùa hạ năm Bính Tý (1396), triều đình ra lệnh cho mọi người đem
tiền đồng đến đổi. Cứ một quan tiền đồng đổi lấy hai quan tiền giấy.
Tiền đồng thu được đem hết về kho Ngao Trì ở Thăng Long để cất giữ.
Lại ra quy định kẻ làm tiền giả sẽ bị tội chết, gia sản bị tịch thu.

23

Tháng Giêng năm Đinh Sửu (1397), Quý Ly sai Lại bộ thượng thư
Đỗ Tịnh xây một tòa thành mới ở động An Tôn thuộc phủ Thanh Hóa.
Đến tháng tư cùng năm thì thành xây xong. Quý Ly cho dời đô từ
Thăng Long về thành An Tôn.

24

Tháng tư năm Đinh Sửu (1397), Quý Ly ban lệnh hạn chế việc sở
hữu ruộng đất tư. Theo đó, ngoài đại vương và trưởng công chúa thì
không ai được sở hữu quá mười mẫu ruộng.

25

Năm sau, Hồ Quý Ly ra lệnh cho người dân phải viết tên lên bảng
rồi cắm bảng đó trên ruộng của mình. Lại sức cho quan lại đến đo đạc,
lập thành sổ sách, cấp giấy chứng nhận. Ruộng nào không có giấy
chứng nhận sẽ bị nhà nước tịch thu. Phải mất đến năm năm, việc này
mới hoàn tất.

26

Tháng tư năm Kỷ Mão (1399), Quý Ly ép Trần Ngung đi tu tiên.
Vua Trần Ngung buộc phải nhường ngôi cho Thái tử Trần An và dọn
ra tu ở Ly cung. Một thời gian sau, Hồ Quý Ly sai người hại chết vua
Trần Ngung.

27

Thái tử Trần An lên ngôi, Hồ Quý Ly tự xưng
là Quốc tổ Chương Hoàng vì cho rằng mình là ông
ngoại của vua. Hồ Quý Ly còn mặc áo bồ hoàng, ở
cung Nhân Thọ, đi đâu cũng dùng mười hai chiếc
lọng vàng của bậc thiên tử nhưng mới
chỉ xưng là “dư” chứ chưa xưng là
“trẫm”.

28

Những việc làm của Quý Ly khiến giới quý tộc nhà Trần rất bất
bình. Tháng bảy năm Kỷ Mão (1399), Nguyễn Dụng Phủ, người châu
Cổ Đằng* phủ Thanh Hóa dâng thư hạch hỏi. Quý Ly tức giận, cho
người bắt giam Dụng Phủ nhưng mấy hôm sau lại thả ra.
____________

* Vùng đất thuộc huyện Hoằng
Hóa, Thanh Hóa ngày nay.

29

Tháng tư năm Kỷ Mão (1399), tại hội thề Đồng Cổ trên núi Đốn
Sơn*, Trần Khát Chân và nhiều quan lại nhà Trần định ám hại Hồ Quý
Ly. Việc không thành, Trần Khát Chân và 370 người khác bị xử trảm.
___________

* Ngọn núi ở xã Cao Mật, huyện Vĩnh Lộc (Thanh Hóa). Khi kinh đô đời về
An Tôn thì hội thề Đồng Cổ cũng đời về đây.

30

Năm 1399, Nguyễn Nhữ Cái ở vùng Sơn Tây đứng ra chiêu mộ
binh sĩ được hơn vạn người, đánh chiếm vùng đất ven sông Đà. Tháng
mười hai năm ấy, Hồ Quý Ly phải sai An phủ sứ Đông lộ Nguyễn
Bằng Củ - người huyện Đông Ngàn (nay là xã Đông Ngàn, thị xã Từ
Sơn, tỉnh Bắc Ninh) - đi dẹp mới yên.

31

Tháng hai năm Canh Thìn (1400), Hồ Quý
Ly truất ngôi của vua Trần An, tự mình làm
vua. Việc đầu tiên Quý Ly làm là đặt niên hiệu
là Thánh Nguyên, quốc hiệu là Đại Ngu (chữ
Ngu mang nghĩa yên vui, hòa bình).

32

Mười tháng sau khi lên ngôi, Hồ Quý Ly nhường ngôi cho con thứ
là Hồ Hán Thương. Hồ Hán Thương là con của Hồ Quý Ly với công
chúa Huy Ninh - em gái của vua Trần Nghệ Tông.

33

Trước khi nhường ngôi cho con Hồ Hán Thương, Quý Ly đã thử
lòng con trưởng là Hồ Nguyên Trừng. Thấy Nguyên Trừng không có
ý làm vua, Quý Ly mới yên tâm nhường ngôi cho con thứ.

34

Hồ Quý Ly rất quan tâm đến khoa cử. Năm 1396, dưới triều
vua Trần Thuận Tông, Quý Ly đã cho sửa đổi quy chế thi cử. Theo
đó, thí sinh phải trải qua bốn kỳ thi: Kỳ thứ nhất thi Kinh nghĩa. Kỳ
thứ hai thi làm thơ, phú. Kỳ thứ ba thi làm chiếu, chế, biểu. Kỳ thứ tư
thi văn sách…

35

Năm 1397, Quý Ly ra lệnh cho các phủ Sơn Nam (nay là tỉnh Nam
Định), Kinh Bắc (nay là hai tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang), Hải Đông (nay
là các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng) phải đặt ra chức học quan. Học
quan lo việc dạy bảo học trò và tiến cử người có tài cho triều đình.

36

Tháng tám năm 1400, kỳ thi Thái học sinh
đầu tiên của nhà Hồ được tổ chức. Những
người thi đỗ trong kỳ thi này là Nguyễn Trãi,
Lý Tử Tấn, Võ Mộng Nguyên, Hoàng Hiến,
Nguyễn Thành…

37

Nhà Hồ rất trọng dụng nhân tài. Mùa đông năm 1401, Hồ Hán
Thương phong Nguyễn Phi Khanh làm Hàn Lâm học sĩ. Tháng 6
năm 1402, lại phong Đồng Thức làm quan Trung tán với nhiệm vụ
can gián vua.

38

Năm 1404, Hồ Quý Ly lại cải cách
thể thức thi cử: Tháng tám năm trước thi
Hương, người đỗ được miễn lao dịch.
Tháng tám năm sau, những
người đã đỗ thi Hương phải vào bộ Lễ thi lại, ai đỗ mới được bổ làm
quan. Tháng tám năm sau nữa lại thi Hội, nếu đỗ thì phong là Thái học
sinh. Tháng tám năm tiếp theo lại bắt đầu thi Hương… Ngoài bốn kỳ
thi được đề ra từ năm 1396,ø Hồ Quý Ly cho thi thêm môn toán pháp
và thư pháp.

39

Hồ Quý Ly cho người đi xuống các lộ, các phủ bí mật thăm dò năng
lực của các quan rồi quyết định thăng hay giáng chức họ. Việc làm này
được duy trì trong một thời gian dài.

40

Năm 1401, Hồ Quý Ly ban lệnh hạn chế
sở hữu gia nô. Chính sách này quy định mỗi
tầng lớp chỉ được sở hữu một lượng gia nô
nhất định. Điều này đã cản trở giới quý tộc
nhà Trần xây dựng những đạo quân dưới
danh nghĩa gia nô.

41

Triều Hồ còn sai thích dấu lên trán các loại gia nô. Quan nô thì thích
hình viên ngọc hỏa long châu; gia nô của công chúa thích hình cây
dương; của vương hầu thích hai khuyên đỏ; của quan nhất phẩm thích
một khuyên đen, của quan nhị phẩm trở xuống thích hai khuyên đen…

42

Tháng tư năm Tân Tî (1401), Hồ Quý Ly ra lệnh
kiểm kê dân số cả nước. Theo đó, trẻ em trên hai tuổi
đã phải ghi tên vào sổ hộ tịch. Người sống lang thang
không được cấp hộ tịch.

43

Dựa trên kết quả kiểm tra dân số và đo đạc ruộng đất, triều đình ban
ra chính sách thuế mới. Thuế của nhà Hồ nhẹ hơn và minh bạch hơn.
Đặc biệt, những ai không có ruộng thì không phải nộp thuế. Đàn bà
góa và trẻ mồ côi dù có ruộng cũng không phải nộïp thuế.

44

Hồ Quý Ly cho căng dây xích ở các cửa sông. Những thương thuyền
muốn vào buôn bán phải qua trạm nộp thuế. Nộp thuế xong, quân lính
sẽ vén dây xích cho thuyền đi qua. Hồ Quý Ly chia thuyền buôn làm
ba loại thượng, trung, hạ. Mỗi loại phải đóng một mức thuế riêng.

45

Triều Hồ còn lập ra kho Thương bình để khi được mùa, nhà nước
mua thóc tích trữ, khi mất mùa thì lấy thóc đó bán rẻ cho dân. Hồ Quý
Ly còn cho định giá tiền tệ để người dân tiện buôn bán.

46

Hồ Quý Ly cho sửa chữa đoạn đường từ Tây Đô đến biên giới phía
Nam. Dọc đường có đặt các trạm truyền tin và nhiều quán xá cho
người đi đường nghỉ chân.

47

Về giao thông thủy, Hồ Quý Ly còn bắt các tù nhân đi khơi mương,
vét kênh, làm sạch các lòng sông để thuyền bè qua lại được dễ dàng.

48